Internet

Nygöi tiedokonehen käyttäjis suuri oza käyttäy sidä eniten Internetan livuamizeh. Hyvät tiedoliikenneyhtevykset ollah monele tärgei, toinah ainavo syy tiedokonehen ostandah.

Tiedokoneh verkos

Sendäh gu vois käyttiä tiedoliikenneyhtevyksii, pidäy tiedokoneh liittiä Internettah. (Tiedoliikenneohjelmien da kodisivujen testuamiseh ilmai oigiedu yhtevytty pädöy "loopback" yhtevys omas konehes omah koneheh.) Internet-yhtevyksie on erilazii:

Sähköpoštu

Sähköpoštu on pättävy taba kommunikoija Internetan kauti. Se toimiu ravieh gu telefon, a poštan toiminduperiuattehel, ts. viesti jiäy poštah vuottamah vastahottajua. Poštal pidäy poštutoimisto, kus poštu lähtöy da kus se tulduu vuottau lugijua. Sähköpoštas sidä kučutah poštupalvelimekse. Tavan mugah poštupalvelin tulou Internet-yhtevyksen keral da on Internet-yhtevyksen tariččijan konehel. Poštupalvelin vardoiččou kaiken aigua tuliedu liikennetty da jagelou tulijat viestit vastahottajien "juaššiekoih". "Poštujuaššiekku" on ihan tavalline, vastahottajan oma, tekstutiijosto, min loppuh uuzi viesti ližätäh sähköpoštuprotokolan mugah merkaten - merkaus tarkoittau lähettäi- da vastahottai-, aigu- da erähien toizien tiedoloin merkindiä. Sähköpoštan "aziekas" sit lugou tädä tiijostuo aziekasohjelmal. Sikse ku ei sudre pidäs kävvä poštujuaššiekal, aziekas voi andua juaššiekan vardoičendan abuohjelmal (ezim. xbiff), mi tazazin väliaijoin kävyy kaččomah, ongo uuttu poštua da uvven tulduu hälyttäy hos piippuamal. Sähköpoštua voi lugie monel tabua:

mutt sähköpoštuohjelmu

Sanaine hyväs sähköpoštukultuuras:

Uudizet da paginforumat

Toine vahnu Internetan soveldus sähköpoštan ližäkse on Usenet uudizet. Kehitettih nntp -nimine protokolu kui tehokkahasti jagua uudizii uudispalvelimien välil da aziekasohjelmat uudizien luvendah niškoi. Palvelinohjelmat levitetäh uudizet verkos, aziekasohjelmil luvetah da kirjutetah uudizet. Nygöi puaksuh käytettylöi aziekasohjelmii ollah slrn da tin, ga sähköpoštuohjelmisgi kui Thunderbird libo livaimis kui SeaMonkey voi olla uudizienlugutoimindo. Google (www.google.com) tariččou mahton lugie uudizii miltahto livaimelgi. Algujah uudizet enimyölleh liityttih tiedotehniekkah, ga myöhembi on tulluh suuri joukko uudisryhmii, mit liitytäh ezim. himoruadoloih. Kuvas nägyy, kui uudisryhmän sfnet.linux.asennus voi pyydiä lugiettavakse Googlen Groups palvelus.

Livaimienke ruvettih kehittymäh uvvenlazet livaimil kačottavat paginforumat. Miltahto verkopalvelinkonehele pidäy vai ottua käyttöh forum-ohjelmu, ezim. phpbb da avata pagin mistahto teemas. Täs on ezimerki phpbb forumas.

Hypertekstu

Verkolivain on ravevin läbilyönnyh da levevin omaksuttu tiedokonehsoveldus. Se tariččou vaivattoman piäzyn erilaizile tiijon lähtehile da hakukonehien avul löydyy ravieh vastavus ylen erilaizihgi kyzymyksih. Kuibo se voi toimie? Pidäy Tiijon tuottai panou tiijon moizeh koneheh moizele mustoalovehele, mis vierahatgi suajah kävvä. Konehes pidäy myös käynnistiä http-palvelin (ezim. Boa libo Apache), mi ottau vastah tiedopakičukset da andau lugie tiijostoloi. Tiijon eččijäl, aziekkahal on käytös http-livain, mil häi voi lähettiä pakičuksii palvelimile. Livain myös maltau näyttiä hypertekstat tiedokonehen ekruanal. Käyttöh näh tärgevin ominažus on hypertekstuominažus: Hypertekstu sizäldäy http-linkilöi toizih hypertekstoih (libo toizeh kohtah samas tekstas). Näppiämäl hiirel linkie, tämä kohtu ilmestyy ekruanale kačottavakse. Käyttäjän ei tarviče luadie nimidä muudu: ei tiedoliikenneyhtevyksen luadimistu, ei luvetteloin livuamistu, ei nimidä muudu gu hiiren näppiändy. Nenga lövvetty tekstu voi sižäldiä uuzii linkilöi toizih hypertekstoih i m.i. Oldaneh kai troppazet jo käydy ečittyö tieduo löydämättäh, sit voi duumaija eččosanoi da käyttiä eččokonehtu da löydiä uuzii aloitussivuloi. Eččokonehet, ezim. Google (http://www.google.com) ollah ohjelmii, mit kaiken aigua kulletah linkilöi pitkin konehes toizeh livaten niilöis löydyjii tekstoi da ližäten eččosanoi luvetteloh.

Hypertekstulinki on muoduo http://ozuteh libo http://ozuteh/luvettelo, mis http ilmoittau käytetyn tiedoliikenneprotokolan, ozuteh on palvelinkonehen internet-ozuteh, da luvettelo ilmoittau mis kohtas palvelinkonehen luvettelos, palvelimen juurespäi lähtijen, ečitty tiedo löydyy. Ku luvetteluo ei olle, linki viittuau alovehen juures olijah index.html -nimizeh tiijostoh. Ku sidägi ei olle, näytetäh juuren sizäldö. Ezimerkikuvas nägyy, midä löydyy linkin http://www.fmi.fi/ piäs.

Siäsivu

HTML-kieli da hypertekstan luadimine

Hypertekstusivut kirjutetah HTML (HyperText Mark-up Language) kieliopin mugah. Täs kieles ozarakendehien (kogo tekstu, kappalehet, korostukset, linkit i m.i.) algu da loppu merkatah erähänluaduzil salbavomerkilöil, kuni kogo rakendeh on tarkah kuvattu. Hypertekstudokumentu algau da loppuu nenga:
  <!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01//FI">
  <meta Content="text/html; Charset=UTF-8">
  <HTML>
    <HEAD>
      <TITLE>otsikko</TITLE>
    </HEAD>
    <BODY>
      --- sižäldö ---
    </BODY>
  </HTML>
Enzimäine rivi ei ole ihan pakolline, ga se sanou mittumua HTML:n versiedy on käytetty. Varzinazes sižäldös voi käyttiä eri kogozii otsikkoloi:
  <H1>otsikko</H1> 
  <H2>otsikko</H2>
i m.i. Tekstu juatah kappalehih kappalehsalbavoil
  <P>kappale</P>
Tekstua voi
  <B>lihavoija</B> 
  <I>kursivoija</I>
Tekstas voi käyttiä listoi
  <OL>jäzenet</OL>} (luveteldu), libo 
  <UL>jäzenet</UL>} (luvettelematoi),
mis yksityine jäzen kirjutetah LI-salbavoih
  <LI>jäzen</LI>.
Tekstah voi ližätä jpg- libo gif-kuvan kirjuttamal
  <IMG SRC="kuva.jpg" HEIGHT=300 WIDTH=400 ALIGN=TOP>
mis koguo da kohtua siäjelläh HEIGHT, WIDTH da ALIGN parametroil. Linkin saman hypertekstan toizeh kohtah voi luadie kirjuttamal
  <A HREF="#toinekohtu>Mene toizeh kohtah</A>, 
Se toine kohta merkitäh kirjuttamal sie
  <A NAME="toinekohtu></A>, 
Linki samas luvettelos olijah toizeh tiijostoh ilmaistah kirjuttamal
  <A HREF=tiijosto.html>tiijostoh</A>, 
silloi tekstas nägyy sana tiijostoh alleviivatunnu da sen näppiämine vie sih tiijostoh. Linki toizele palvelimele on muoduo
  <A HREF="http://www.uku.fi/">linki</A>.
Kogonaine hypertekstusivu HTML-koodinnu da livaimel kačotunnu:
  <!DOCTYPE HTML PUBLIC "-//W3C//DTD HTML 4.01//FI">
  <meta Content="text/html; Charset=UTF-8">
  <HTML>
  <HEAD>
  <TITLE>penttonen</TITLE>
  </HEAD>
  <BODY>
  <H3>Martti Penttonen</H3> 
  <BR><IMG SRC="figs/mp.jpg" HEIGHT=200 WIDTH=150 ALIGN=TOP>
  <P></P>
  Ozuteh:
  <UL>
  <LI><B>Poštuozuteh:</B>
  Tietojenkäsittelytieteen laitos, Kuopion yliopisto, PL 1627, 
  70211 Kuopio, Suomi 
  </LI>
  <LI><B>Sähköpoštu:</B> penttone@cs.uku.fi</LI>
  </UL>
  Linki <A HREF="http://opastajat.karelia.ru">opastajien sivuloile.</A>
  </BODY>
  </HTML>

Sivu livaimel kačottunnu

Verko-ohjelmoindu

Piäoza Internetan hypertekstusivulois on tarkoitettu lugiettavakse da kačottavakse. Livuandan kannatuksen myödy terväh keksittih, ku pienel vällendyksel tiijon kulgu suajah kaksisuundazekse. Ualolijas kuvas on yksinkerdaine kyzelylomakeh. Lomakeh toimiu silleh, ku lähetä-nybliä painamal linkis ilmoitetule palvelimele lähtöy täytetty lomakeh. Lomakkehen käzittelii lugou da käzittelöy tiijot da toinah myös varmendau tiedoloin suandan, ezim. vastavuslomakkehen taval. Tämänjyttysty verkon käyttyö sanotah cgi-ohjelmoindakse (Common Gateway Interface) libo verko-ohjelmoindakse. Tälleh voizimmo suorittua tiedokandupakičuksii, bankupalveluloi, tilata matkalippuloi, i m.i.
<html>
<head><title>ilmoittautumine</title></head>
<body>
<h2>Ilmoittautumine</h2>
<form action="http://localhost/~penttone/vastuaju.cgi">
  <h3>Kurssi:</h3>
  <select name="kurssi">
    <option value="tekstankazittelu">Tekstankäzittely
    <option value="kuvankazittelu">Kuvankäzittely
    <option value="taulukkochotaichendu">Taulukkochotaichendu
    <option value="tiedokannat">Tiedokannat
    <option value="internet">Internet
  </select><br>
  <h3>Nimi:</h3>
  <input name="nimi" size=20><br>
  <h3>Sähköposhtu:</h3>
  <input name="sahkoposhtu" size=20><p>
  <input type="submit" value="Lähetä">
</form></body></html>

Kyzelylomakeh

  #!/usr/bin/python
  import cgi,os,sys 
  sys.stderr = sys.stdout
  print "Content-type: text/html"
  print
  print "<html><head><title>vastuaja</title><body>"
  print "<h2>Ilmoittautumizien vastahotto:</h2>"
  ilmo=cgi.FieldStorage()
  print ilmo['nimi'].value, "<br>"
  print ilmo['sahkoposhtu'].value, "<br>"
  print "Ilmoittautumine kursale ", 
  print ilmo['kursu'].value, " vastahotettu<br>"
  print "</b></body></html>"

Vastavuslomakeh